Ο Τζόρτζιο Αγκάμπεν στην Αθήνα

Ένας απ’τους σπουδαιότερους φιλοσόφους του καιρού μας –ίσως ο σπουδαιότερος εν ζωή– ο Τζόρτζιο Αγκάμπεν, βρέθηκε πριν από λίγες μέρες στην Αθήνα. Το Σάββατο 16 Νοεμβρίου μίλησε σ’ ένα κατάμεστο αμφιθέατρο στο Γκάζι, σε εκδήλωση του ΣΥΡΙΖΑ για την επέτειο του Πολυτεχνείου, ενώ τη Δευτέρα 18 Νοεμβρίου επισκέφτηκε το Θέατρο Εμπρός και συζήτησε με τους παρευρισκόμενους. 

Ο νεοελληνικός πολιτισμός ως μετάφραση

Ο νεοελληνικός πολιτισμός δεν μπόρεσε να δημιουργήσει, όπως έχει επισημανθεί από πολλούς, μεγάλες συνθέσεις. Δεν μπόρεσε να συνθέσει πραγματικά πρωτότυπα και οραματικά, μεγάλα σε έκταση έργα. Και αυτό αφορά όλες τις τέχνες: τη λογοτεχνία, τον κινηματογράφο, τη μουσική. Στην Ελλάδα δεν είχαμε κάποια σπουδαία μυθιστορηματική ή κινηματογραφική παράδοση και δε γράφτηκαν μεγάλες μουσικές συνθέσεις. Όσα σημαντικά μυθιστορήματα, ταινίες ή μουσικά έργα εμφανίστηκαν δεν ήταν παρά εξαιρέσεις.

Λίγα ακόμη σχετικά με το έργο του Κώστα Τρικογλίδη

Ο Κώστας Τρικογλίδης ήταν ένας απ’ τους σπουδαιότερους Έλληνες μεταφραστές. Μετέφρασε πολλά σπουδαία λογοτεχνικά έργα και ανάμεσά τους τις Χίλιες και μία νύχτες. Ειδικά αυτή η τελευταία μετάφραση είναι αξιοθαύμαστη από κάθε άποψη: τεράστια σε όγκο (εφτά τόμοι), εξαιρετικής λογοτεχνικής ποιότητας και μεταφρασμένη από μια δύσκολη γλώσσα (απ’ το αραβικό πρωτότυπο). Με αυτήν ο Τρικογλίδης κέρδισε επάξια μια θέση δίπλα στους μεγάλους μεταφραστές μας, χάρη στην αφοσίωση και στο όραμα των οποίων πλούτισε η γλώσσα και η λογοτεχνία μας. Δίπλα του στέκονται μεταφραστές όπως ο Παύλος Ζάννας του προύστειου Αναζητώντας τον χαμένο χρόνο, ο Άρης Αλεξάνδρου του Ντοστογιέφσκι, αλλά και οι νεότεροι Παναγιώτης Χοροζίδης (Ανατομία της μελαγχολίας) και Γιώργος Κυριαζής (Πύντσον).

Περί ατσίγγανων

Αυτές τις μέρες, με αφορμή την ιστορία του μικρού κοριτσιού που το ελληνικό κράτος απήγαγε απ’ την οικογένειά του, έγινε μια ευρύτατη συζήτηση για τους τσιγγάνους. Βλ., για παράδειγμα, τα ωραία κείμενα του Ξυδάκη (για τον ρατσισμό εναντίον τους), του Σαραντάκου (για την ετυμολογία της λέξης) και του Γαβριηλίδη (για τον τσιγγάνο-παράσιτο), όπως επίσης και αυτή τη συζήτηση για το Ολοκαύτωμα των τσιγγάνων (και αυτές τις φρικιαστικές φωτογραφίες). 

Ένα άγνωστο αριστούργημα

Ο Κώστας Τρικογλίδης, περίφημος Αιγυπτιώτης λόγιος των αρχών του 20ού αιώνα, είναι πολύ γνωστός για την εξαίρετη μετάφρασή του των Χιλίων και μίας νυχτών. Ο Τρικογλίδης ήταν βαθύς γνώστης της αραβικής και μετέφρασε, εκτός απ’ τις Χίλιες και μία νύχτες, πολλά ακόμη αραβικά έργα στα ελληνικά. Μετέφρασε, για παράδειγμα, τα ωραιότατα ερωτικά ποιήματα κάποιου ανωνύμου Άραβα του 15ου αιώνα που φέρουν τον τίτλο Το περιβόλι της αγάπης. Παραθέτω εδώ ένα από αυτά: «Ήθελα να σε γεμίσω χάδια και κανένα από σένα δεν επιθυμούσα. Ήθελα ν’ ακούσω τη βοή της θάλασσας μέσα στις παλάμες σου κι ύστερα να σκεπάσω τα μάτια μου με τα χεράκια σου και να βυθισθώ σ’ ατέλειωτο σκοτάδι.
  Ήθελα να δοκιμάσω ελαφρό μεθύσι νοσταλγίας αντικρίζοντας τα μάτια σου. Ήθελα ν’ ακούσω τη φωνή σου, που να μου θύμιζε τις φωνές των γυναικών της πατρίδας μου.

Το προβλεπτό μέλλον και το αληθινό ελευσόμενο

Στην αρχή του ωραίου ντοκιμαντέρ Derrida, ο Ντεριντά ακούγεται να ξεκαθαρίζει τη διάκριση μεταξύ του μέλλοντος (le futur) και του ελευσόμενου (l’avenir). Πρόκειται για δυο γαλλικές λέξεις με την ίδια σημασία: σημαίνουν κι οι δυο το «μέλλον». Ο Ντεριντά όμως τις χρησιμοποιεί με διαφορετική έννοια. Μέλλον ονομάζει αυτό που θα συμβεί κάποια στιγμή – αύριο, σ’ ένα μήνα, σ’ εκατό χρόνια. Αυτό το μέλλον είναι, σε κάποιο βαθμό, προβλέψιμο και μπορούμε, εν μέρει, να το προγραμματίσουμε.

Η ανθισμένη και η ξηρανθείσα συκή

«Έσκυψα και τη φίλησα.
   "Είμαι ο άνεμος", της ψιθύρισα απαλά στ’ αυτί. "Πάμε πίσω από κείνη τη συκιά. Θα φυσήξω, και θα πέφτουν τα φύλλα της γύρω μας, σιγά-σιγά· έτσι κανένα αδιάκριτο μάτι δε θα μπορεί να μας δει όταν θα σ’ αγκαλιάζω".

Ο νεκρός ταξιδιώτης, το νερό και τα όνειρα

Στο ωραιότατο βιβλίο του Το νερό και τα όνειρα ο Γκαστόν Μπασελάρ διατυπώνει μερικές πολύ ενδιαφέρουσες παρατηρήσεις για τη σχέση των λογοτεχνικών ονείρων με την τελετουργική καταβύθιση του νεκρού στη θάλασσα:

Η αρχή της παγκόσμιας ιστορίας

Ας υποθέσουμε ότι η ιστορία του κόσμου είναι μία και ενιαία· ας υποθέσουμε επίσης ότι αυτή η μοναδική ιστορία είναι γραμμική: ότι αποτελείται απ’ το παρελθόν που αφήσαμε πίσω μας, απ’ το παρόν που βιώνουμε τώρα και απ’ το μέλλον που περιμένουμε να ’ρθεί. Το ερώτημα που τίθεται τώρα είναι το εξής: σε ποιο σημείο αυτής της χρονικής ακολουθίας εντοπίζεται το παρόν μας; Σε ποιο σημείο της νοητής γραμμής βρίσκεται το τώρα μας; Είμαστε άραγε στην αρχή του χρόνου ή στο τέλος της ιστορίας; Ή μήπως η ανθρωπότητα είναι ένας ώριμος άνθρωπος που έζησε τα χρόνια της νεότητάς του και βαδίζει προς τα γήρας; Θα μπορούσαμε άραγε να πούμε ότι έχουμε διανύσει τη μισή απόσταση και μας υπολείπεται άλλη τόση;

καιρός του φιλήσαι και καιρός του μισήσαι, καιρός πολέμου και καιρός ειρήνης

Στο ωραιότατο ποίημα του Γιώργη Παυλόπουλου «Δεν ξανακοίταξα», έρχονται σε αντιπαράθεση δύο εντελώς διαφορετικοί χρονότοποι, ο χρονότοπος του πολέμου κι ο χρονότοπος της ειρήνης: