Η καλλιτεχνική δημιουργία ως υπέρβαση του θανάτου

Στο Μαρτυρολόγιο του Ταρκόφσκι διαβάζουμε: «Η καλλιτεχνική εικόνα αποκαλύπτει την εξέλιξή της και τις δικές της ιστορικές προοπτικές μέσα απ’ αυτή την ίδια. Επομένως η εικόνα είναι ένας σπόρος, ένας αυτοεξελισσόμενος οργανισμός με παλίνδρομη τροφοδότηση. Είναι το σύμβολο της ζωής, σε αντίθεση με την ίδια τη ζωή. Η ζωή περικλείει και το θάνατο. Το ομοίωμα της ζωής τον αποκλείει ή τον αντιμετωπίζει ως τη μόνη δυνατότητα για την επικύρωσή της. Η ίδια η καλλιτεχνική εικόνα εκφράζει ελπίδα, πάθος, πίστη και διάφορα άλλα, μεταξύ των οποίων και το θάνατο του ανθρώπου. Η δημιουργικότητα είναι η άρνηση του θανάτου, άρα είναι αισιόδοξη, ακόμα κι όταν η ζωή του καλλιτέχνη είναι τραγική. Γι’ αυτό δεν πρέπει να χωρίζουμε τους καλλιτέχνες σε αισιόδοξους και απαισιόδοξους. Σε γενικές γραμμές υπάρχουν μόνο χαρισματικοί και μη χαρισματικοί καλλιτέχνες.» (Αντρέι Ταρκόφσκι, Μαρτυρολόγιο. Ημερολόγια 1970-1986, πρόλ.-μτφρ. Αλέξανδρος Ίσαρης, Ίνδικτος, Αθήνα 2006, σελ. 130)

Ο Καβάφης και η μεταμοντέρνα φιλοσοφία

Η καβαφική ποίηση είναι μοντερνιστική. Ο Καβάφης τοποθετείται στον μοντερνισμό και χρονολογικά (τέλη του 19ου - αρχές του 20ού αιώνα) αλλά και τεχνοτροπικά. Οι βασικές συνισταμένες του έργου του –ελεύθερος στίχος, ειρωνεία, ατομικισμός, decadence– είναι αναμφίβολα μοντερνιστικές. 

Περί παρασίτων και παρασιτισμού

«Στη δίκη του Ιωσήφ Μπρόντσκι το 1964, η κύρια κατηγορία συνίστατο στο ότι, επειδή δεν είχε μόνιμο επάγγελμα, ο Μπρόντσκι ήταν κοινωνικό παράσιτο (η επιγραφή έξω από την αίθουσα του δικαστηρίου την ημέρα της ακροαματικής διαδικασίας έγραφε “Ακρόαση του παράσιτου Μπρόντσκι”). Η δεύτερη κατηγορία εναντίον του συνίστατο στο ότι είχε γράψει αντισοβιετικά ποιήματα. Στη δίκη όμως η δικαστής δεν επέτρεψε στον συνήγορό του να εξετάσει τη δεύτερη κατηγορία παραθέτοντας τα σχετικά ποιήματα, επιβάλλοντας έτσι σιωπή στα ενοχλητικά κείμενα ακόμη και μέσα στην αρένα της δίωξής τους. Ούτε δέχτηκε την απάντηση του Μπρόντσκι “Γράφω ποίηση” στην ερώτηση “Τι δουλειά κάνετε;”» (J.M. Coetzee, Περί λογοκρισίας, μτφρ. Δέσποινα Ρισσάκη, Πατάκης, Αθήνα 2006, σελ. 307)

Ο Καβάφης ως κέντρο του νεοελληνικού κανόνα

 

Ποια είναι η θέση του Καβάφη στον νεοελληνικό λογοτεχνικό κανόνα; Και ανήκει άραγε στον κορμό της νεοελληνικής λογοτεχνίας; Ή μήπως είναι μια εξαίρεση, μια παρέκκλιση απ’ την κανονική ροή, απ’ τη βασιλική οδό που οδηγεί απ’ τον Σολωμό ως τον Παλαμά κι από εκεί ως τον Σεφέρη και τον Ελύτη; Είναι μια συζήτηση που έχει γίνει επανειλημμένως και συνεχίζει να διεγείρει τα πάθη από καιρού εις καιρόν. Άλλωστε, δεν πρόκειται για ένα ζήτημα που μπορεί να λυθεί οριστικά. Στην πραγματικότητα, η θέση κάθε συγγραφέα στον κανόνα δεν είναι απόλυτα σταθερή· ο κανόνας μεταβάλλεται, εξελίσσεται, ανατρέπεται.

Είναι ο Καβάφης μείζων ποιητής;

Ποιος είναι ο μείζων συγγραφέας; Ποιος είναι ο συγγραφέας που κατέχει μια σπουδαία θέση στον λογοτεχνικό κανόνα και στην ιστορία της λογοτεχνίας; Ποιος είναι ο συγγραφέας που όλοι αναγνωρίζουν ότι αξίζει να διαβαστεί και ότι είναι δεξιοτέχνης; Σίγουρα δεν μπορούμε να αποφανθούμε εξετάζοντας το έργο του στο πλαίσιο του μικρού χρόνου. Για να γίνει κάποιος μεγάλος συγγραφέας, πρέπει να σπάσει τα δεσμά της εποχής του, πρέπει να απελευθερωθεί απ’ τον εγκλεισμό στα στενά χρονικά του όρια, πρέπει να εισέλθει στον μεγάλο χρόνο.

Περί στράτευσης και άλλων δαιμονίων

Κυκλοφόρησε προ λίγου καιρού το νέο ιντερνετικό περιοδικό Χρόνος. Με αφορμή την έναρξη της κυκλοφορίας του, η Μικέλα Χαρτουλάρη, αρχισυντάκτρια του περιοδικού, έδωσε μια πολύ ενδιαφέρουσα συνέντευξη στην Ιωάννα Μεϊτάνη και στον Στρατή Μπουρνάζο των «Ενθεμάτων». Ανάμεσα στα πολλά ενδιαφέροντα για τα οποία γίνεται λόγος σ’ αυτή τη συνέντευξη, τίθεται και το ζήτημα της στράτευσης των λογοτεχνικών περιοδικών. Συγκεκριμένα, μιλώντας για τα περιοδικά Athens Review of Books και Books’ Journal, η Χαρτουλάρη λέει: «Το πρόβλημα δεν είναι, για μένα, αυτή καθαυτή η –προφανής– στράτευσή τους. Δεν πρέπει να είμαστε ουδέτεροι, στρογγυλοί. Μέσα στην υποκειμενικότητά μας όμως, μπορούμε να είμαστε έγκυροι. Εδώ ακριβώς θεωρώ ότι εντοπίζεται το πρόβλημα, καθώς η στράτευσή τους, που συχνά φτάνει στην εμπάθεια, έχει άμεση επίπτωση στην ποιότητα. Και επιπλέον καθιστά την αρθρογραφία τους απολύτως προβλέψιμη και την επιχειρηματολογία τους αδύνατη.»

Η Κόρη της Αβύσσου

Αχτύπητη κι ωραία πάνω στη Γιαμάχα της
κόβει το κρύσταλλο της νύχτας σαν διαμάντι
στην όψη της χορεύουν φλόγες
από την Κόλαση του Δάντη.

Ο κοινός τόπος της πόλεως

Η πόλη, όπως εξελίχθηκε σήμερα, αποτελεί γέννημα του δυτικού πολιτισμού και από την αρχαιότητα ακόμη κυψέλη της δημοκρατίας. Δεν είναι απλώς το χτισμένο τοπίο αλλά εκεί όπου όλα συμβαίνουν, όπου όλοι συνυπάρχουν και μπορούν, έχουν το δικαίωμα (φυσικά  και την υποχρέωση) να αποφασίζουν για τα κοινά, όπως συνέβαινε στην αθηναϊκή δημοκρατία τον 5ο π.Χ. αιώνα. […] Λέμε ότι στην τέχνη πρέπει να αποφεύγονται οι κοινοτοπίες. Τι άλλο, εντούτοις,  είναι μια πόλη από αυτό ακριβώς: έναν κοινό τόπο;  Και πάνω στη λογική των κοινών τόπων δεν βασίστηκαν τα μεγάλα έργα;

Η βία του βλέμματος

Ένα απ’ τα ωραιότερα έργα του Ε. Χ. Γονατά είναι αναμφίβολα η «Άνοιξη» (Το βάραθρο, Στιγμή, Αθήνα 2006, σελ. 37-38):

Η νοσταλγική φαντασία του Τόλκιν

Ο Μιχάλης Νικολακάκης έγραψε ένα εξαιρετικό κείμενο με τίτλο «Η πολιτικοποιημένη φαντασία του J. R. R. Tolkien» (το κείμενο εδώ και μια συζήτηση που προκλήθηκε απ’ αυτό εδώ). Σε αυτό δείχνει με πειστικότητα πως το έργο του Τόλκιν αποτελεί, εκτός από ένα σπουδαίο αισθητικά δημιούργημα, και μια κοινωνικοπολιτική αλληγορία. Η φανταστική κοινωνία του Άρχοντα των δακτυλιδιών είναι μια φιλελεύθερη ουτοπία, στην οποία όμως ανιχνεύεται η έντονη νοσταλγία του συγγραφέα για τη μεσαιωνική τάξη. Είναι, στην πραγματικότητα, μια φιλελεύθερη-συντηρητική ουτοπία, μια κοινωνία στην οποία όλοι έχουν μια σταθερή θέση: «Τα ξωτικά, φυλή υπό εξαφάνιση από τη Μέση Γη, με μορφές τέχνης και γνώσεις ανώτερες από κάθε άλλη, παραπέμπουν σε ένα εξιδανικευμένο απόηχο της αριστοκρατίας. Οι άνθρωποι είναι οι αστοί, τα υποκείμενα της αστικής κοινωνίας που συνιστούν το “μέλλον” και ταυτόχρονα είναι πιο ευεπίφορα στην διαφθορά και την παρέκκλιση από τον καταστατικά προσδιορισμένο ρόλο τους. Οι Νάνοι είναι μια μεταφορική εικόνα του κόσμου της βιομηχανικής εργασίας, μια υπενθύμιση του κινδύνου του “ορυχείου” και των υπερβολών που προκαλεί η φιλοδοξία της κοινότητάς του. Τέλος, τα Χόμπιτ, φυλή με κεντρικό ρόλο στις ιστορίες του Τόλκιν και περιθωριακό ρόλο στον κόσμο του, είναι το έσχατο καταφύγιο της ιδέας γύρω από τον επαπειλούμενο αγροτικό κόσμο.»